TƯỞNG NIỆM CUỘC THƯƠNG KHÓ CỦA CHÚA
CHÚA NHẬT LỄ LÁ
TƯỞNG NIỆM CUỘC THƯƠNG KHÓ CỦA CHÚA
(Mt 25,14-27,66)
I. ĐẶC ĐIỂM BÀI THƯƠNG KHÓ THEO THÁNH MÁT-THÊU:
Ta có thể gọi bài Thương Khó Thánh Mát-thêu là “Trình thuật dành cho một hội nhóm Phụng vụ của các tín hữu”. Chiều hướng ấy được biểu lộ rõ ràng qua lối hành văn của tác giả. Sáng sủa, tránh mọi khuyết điểm do ngẫu hứng (như Mác-cô), một lối hành văn có hệ thống rất thích lợp với phụng vụ. Hơn nữa, nó còn rõ ràng hơn trong lối tác giả trình bày các sự kiện: được soi sáng bởi đức tin của Giáo Hội, các biến cố trong giờ tử nạn, đã giúp ta hiểu được nhiều hơn. Không như Mác-cô quá chú ý vào tiểu tiết, Mát-thêu chừng mực hơn, và nếu có dịp, không bỏ qua cơ hội để nhấn mạnh đến việc hoàn thành Kinh Thánh, đến sự chủ động của Đức Giê-su, đến uy quyền tối thượng của Ngài. Lại nữa, ông vạch rõ sự lầm lạc của dân Ít-ra-en hùa theo các thủ lãnh của họ. Bởi đó, Nước Trời bị cất đi khỏi họ, để trao cho một dân tộc biết sinh ra hoa trái (Mt 21,43). Bài trình thuật Mát-thêu nhằm mục đích huấn luyện sự hiểu biết của người Ki-tô hữu về mầu nhiệm khổ nạn.
II. CHÚA GIÊSU BỊ BẮT (Mt 26,47-56): Lời nói soi sáng biến cố.
Khác với Mác-cô, để cho các biến cố diễn ta thực sống động, Mát-thêu bận tâm đến việc giải thích cho rõ tàng. Bởi đó, trình thuật của ông bỏ rơi một vài chi tiết sống động (như được kể ở Mc 14,44-51) để có một phong cách chững chạc và trong sáng hơn (so với Mc 14,45; 26,49-51), Mát-thêu tránh mọi khuyết điểm về lối hành văn thường gặp trong Mác-cô, cũng như tránh mọi hiểu lầm có thể xảy ra (Mc 14,45.47//Mt 26,51; Mc 14,50//Mt 26,56).
Những nét độc đáo hơn cả ở Mát-thêu là ông soi sáng các biến cố bằng lời nói Đức Giê-su nói với Giu-đa có vẻ hơi úp mở, nhưng ta có thể thấy Ngài ám chỉ đến Tv 55,13-14.21-22. Ngài nói với môn đệ đã sử dụng đến thanh gươm, và giải thích nhiều lời về lối hành xử của Thiên Chúa (26,52-54) và Ngài nói với dân chúng nữa.
Vậy nếu ta muốn tìm một sự hướng dẫn về ý nghĩa thần học trong phân cảnh này, thiết tưởng ta phải nhờ đến Mát-thêu. Ở đây là giây phút khởi đầu cuộc khổ nạn, nên có tầm mức hết sức quan trọng: các nguyên tắc soi sáng hành vi của Đức Giê-su lúc Ngài bị bắt sẽ cho ta nguồn sáng quý báu để hiểu được phần nào mầu nhiệm ta đang chiêm ngắm.
Thánh Mát-thêu cho ta thấy Đức Giê-su chọn lựa con đường khổ nhục với sự hiểu biết và tự do hoàn toàn, bởi vì nơi đó, Ngài nhận ra lối đi mà chương trình Thiên Chúa đã vạch sẵn. Đức Giê-su khước từ việc dùng vũ lực chống lại vũ lực, vì lối hành xử ấy chẳng những không cứu thoát được ai hết, mà còn bị rơi vào vòng lẩn quẩn (26,52) Ngài từ chối việc cậy nhờ đến sự can thiệp của quyền năng làm phép lạ của Thiên Chúa. Không phải Ngài hồ nghi không được Thiên Chúa Cha can thiệp giúp đỡ, nhưng biết rằng đó không phải là con đường dẫn tới nơi Ngài muốn (26,53). Đã đến giờ mà những gì được ghi trong Kinh Thánh phải được hoàn tất. Hai lần Thánh Mát-thêu nhấn mạnh ý tưởng ấy: “sự đã xảy ra tất cả là để sấm ký các Tiên tri được nên trọn” (26,56 ; 26,54 ).
Ngay từ đầu, độc giả Ki-tô hữu được báo trước chiều hướng của bài trình thuật. Ở đây không phải là bài ký sự thuần tuý. Vì khi chiêm ngắm cuộc khổ nạn, Giáo Hội tiên khởi đã được sẵn ý từ Thánh Kinh để tìm hiểu ý nghĩa của mầu nhiệm. Giáo Hội có ý thức rằng có một sự tương đồng hoàn toàn giữa ý định của Thiên Chúa được báo trước trong Cựu Ước và các biến cố xảy ra, cho dẫu ngay từ đầu làm cho người ta ngạc nhiên không ít… Sự tương đồng ấy đã được chính Đức Giê-su cho biết ngay trước lúc hoàn tất, vì Ngài đã hoàn toàn ý thức trong lời nói và trong hành động. Ngài nhấn mạnh đến sự nối kết chặt chẽ giữa những gì sắp xảy ra và ý đồ của Thiên Chúa được mạc khải trong Kinh Thánh.
Còn các tông đồ, chính họ lúc bấy giờ cũng không hiểu được mối liên kết ấy. Từ lời nói đến hành động của Đức Giê-su làm họ sửng sốt và bối rối vô cùng, và họ đã hành động không thích ứng, xử dụng đến gươm giáo lúc Đức Giê-su bị bắt, rồi rút lui bằng cách trốn chạy hoặc chối bỏ Ngài. Mầu nhiệm khổ nạn phải hoàn tất, phải kết thúc trong sự sống lại để cuối cùng ánh sáng bao phủ ngập tràn lấy họ, và chỉ khi nào biến cố hoàn tất thì chúng ta mới nhận ra được mối liên kết của nó với Kinh Thánh, tức thì chúng ta mới nhận ra được mối liên kết của nó với Kinh Thánh. Từ đó niềm tin mới được tài bồi và nuôi dưỡng.
III. TRƯỚC CÔNG NGHỊ (26,57-27,10)
Sự đối thoại được Kinh Thánh soi sáng.
Mặc dù xử dụng những yếu tố giống như Mác-cô, nhưng lối soạn tác của Mát-thêu xét chung vẫn có trật tự hơn. Ông tránh những lối vụng về trong cách hành văn, cũng như những trùng lặp đặc biệt của lối ứng khẩu (so sánh Mt 26,60-62// Mc 14,56-60) chi tiết được sắp xếp có mạch lạc hơn như 3 lần chối của Phê-rô, có một trật tự đi lên. Và ông cũng biết nhấn mạnh đến những điểm quan trọng (26,63: lời thề của vị Thượng tế 26,65: hai người tố cáo tội phạm thượng).
Trong câu tuyên bố của Đức Giê-su, Mát-thêu tỏ ra tinh tế hơn Mác-cô: “Các ông nói đó…” (26,64) Đức Giê-su muốn nhấn mạnh rằng chính Ngài không có sáng kiến công bố phẩm tước của Ngài, đồng thời tỏ ra dè dặt đối với các quan niệm thiên sai của các kẻ tố Ngài.
Đại ý phân đoạn này, Mát-thêu muốn làm nổi bật sự đối chọi giữa lời Đức Giê-su nói và số phận người ta bắt Ngài phải chịu. Người ta tìm cách giết Ngài, nhưng không tìm đâu ra lý do để buộc tội. Cuộc luận tội Ngài thay vì đưa đến việc kết tội bị can, lại cho mọi người thấy tước phẩm cao vời của Đức Giê-su. Rồi đến khía cạnh thứ hai của sự đối chọi: Con người cao trọng nơi Đức Giê-su, thay vì là đối tượng của việc tôn vinh, lại trở thành bia nhắm của mọi lời nhục mà và chế diễu Ngài: Họ khạc nhổ vào mặt Ngài, đánh đập Ngài, có kẻ vả mặt Ngài…” (26,67).
Trước khi chuyển qua toà án Rô-ma, Mát-thêu thêm câu chuyện được gọi là “giá máu” (27,1-10). Điểm chính trong đoạn này không phải là cái “chết” của Giu-đa mà là “giá máu” được lập đi lập lại tới 7 lần. Qua câu chuyện ấy Mát-thêu muốn cho thấy hai điều: trước hết đây là cuộc xử án bất công chính Giu-đa công nhận: tôi đã phạm tội nộp máu người vô tội (27,4), các thường tế cũng gọi tiền ấy là “giá máu” (27,6), thứ đến ý định của Thiên Chúa được hoàn tất đúng như lời Kinh Thánh qua sự đồng lõa của Giu-đa và các thượng tế. Bởi đó, án phạt của họ coi như đã định đoạt rồi. Giu-đa tự vẫn, còn các thủ lãnh Do-thái phải mang lấy tội ác của họ cho đến ngày nay. Ít-ra-en cũ bị hủy bỏ và Ít-ra-en mới được khai sinh.
IV. TOÀ ÁN ROMA (27,11-31): Dân tộc Ít-ra-en và máu Đức Ki-tô.
Trong phân doạn này Mát-thêu kết cấu rất mạch lạc:
- Trước hết, giới thiệu các nhân vật tổng trấn Phi-la-tô và đám đông dân chúng, và câu hỏi mà ông phải giải quyết là tha chết cho ai: Ba-ra-ba hay Đức Giê-su (27,15-27).
- Cả hai phía đều gây sức ép. Bà vợ của Phi-la-tô theo giấc mộng báo, muốn can thiệp chồng mình tha chết cho Đức Giê-su (27,19). Còn phía kia, các thượng tế, kỳ lão và đám đông dân chúng kêu gào xin tha Ba-ra-ba và đóng đinh Đức Giê-su (27,20).
- Đến cuộc đối thoại Phi-la-tô và đám đông:
- Tha cho ai? – Ba-ra-ba.
- Còn ông Giê-su?- Đóng đinh vào thập giá.
- Phi-la-tô chất vấn, nhưng đám đông không nhượng bộ chút nào. (27,21-23).
- Một khung cảnh mô tả lập trường đã được quyết định: Phi-la-tô lấy nước rửa tay, thoái thác mọi trách nhiệm về cái chết của Đức Giê-su. Dân chúng tuyên bố lãnh phần đó (27,24-25).
- Kết luận gặp lại khúc mở đầu: Phi-la-tô tha Ba-ra-ba và giao Đức Giê-su cho họ đem đi đóng đinh (27,26).
Qua cấu trúc trên, vấn đề chính yếu là: Mối tương quan giữa Đức Ki-tô và dân tộc Ít-ra-en. Trong lúc người đàn bà ngoại giáo (vợ Phi-la-tô) can thiệp cho “Đấng công chính” thì “con gái Si-on” (dân Do-thái) lớn tiếng kêu gào “xử tử” Đấng Mê-si-a của họ, Đấng Ki-tô của họ. Cái trách nhiệm Phi-la-tô tự khước thì toàn dân Ít-ra-en nhận lấy, lập trường ấy của dân Cựu Ước đã đánh dấu khúc quanh quyết định trong lịch sử cứu rỗi. Từ nay để đi vào Nước Thiên Chúa, mỗi người Ít-ra-en phải thống hối và gia nhập vào giao ước mới được ký kết trong Máu Chúa Ki-tô (Mt 26,28).
V. ĐÓNG ĐINH THẬP GIÁ (27,27-66)
Đoạn khởi đầu với cảnh lăng mạ Đức Giê-su (27, 27-31): Vua người Do-thái nhận tấm áo nhung y đỏ tía, một triều thiên gai, và các lời chế diễu thay cho lời chúc tụng và họ đánh đập Ngài. Tiếp đến là cuộc hành hình tử tội Giê-su.
- Đường thập giá (27,32-33) và chịu đóng đinh.
- Trên thập giá (27,39-44) Đức Giê-su bị lăng mạ.
- Đức Giê-su sinh thì và xảy ra các cuộc biến động (cc.45-56).
- Chôn cất xác Đức Giê-su (cc.57-66).
Điểm mà Mát-thêu nhấn mạnh hơn hết là việc hoàn tất Kinh Thánh. Quân lính cho Ngài uống rượu có pha mật đắng để hoàn tất lời Kinh Thánh trong Tv 69,22. Họ rút thăm mà chia nhau áo xống của Ngài, ứng nghiệm lời Tv 22,19, tiếng kêu tắt thở của Đức Giê-su gợi lên câu Tv 22,2 và 23,32.
Mát-thêu lại tỏ ra chú ý đến các biến động chung của biến cố vừa sinh thì, để cho thấy tầm mức cánh chung của biến cố. Màn trong Đền thờ bị xé: là dấu chấm dứt của thời đại cũ, cũng như ý nghĩa các biến cố đất động và đá nẻ ra. Đồng thời tác giả cũng lưu ý đến một thời đại mới được khai sinh khi gợi lên việc sống lại: mồ mả mở toang ra, và xác của nhiều thánh đã an nghỉ được sống lại… (c. 52) và hậu quả xảy ra tức thì: viên bách quản và bạn bè ông đã tuyên xưng đức tin. Đã có sự thống hối và trở về với Thiên Chúa để thành lập một Ít-ra-en mới.
Trước toà Do-thái, Đức Giê-su đã long trọng tuyên bố “…từ nay các ông sẽ thấy…” (26,64), thời điểm đó là lúc Đức Giê-su sinh thì, vì cái chết của Ngài là nút bấm khởi động biến cố chung quyết hoàn thành mọi lời loan báo từ trước: Đức Giê-su nhận lấy tước vị Mê-si-a, tính cách là Con Thiên Chúa được biểu lộ, rồi qua thân xác cuả Ngài, toàn thể nhân loại được đến thông hiệp cùng Thiên Chúa trong ngôi đền thánh mới.
Nhưng chủ yếu vẫn là cuộc mạc khải của Đức Ki-tô qua cái chết của Ngài, vì không có sự chết, những gì xảy ra trước đến nay sẽ trở nên vô nghĩa và không gây một kết quả nào hết.
a/ Mạc khải về bản thân Đức Giê-su được đóng khung trong một câu nói của viên bách quản: “ Đích thực ông này là Con Thiên Chúa” (c. 5).
b/ Mạc khải về công cuộc của Đức Giê-su, qua dấu chỉ màn trong đền thờ bị xé ra từ trên xuống dưới. Biến cố ấy xác nhận lời tiên báo của Đức Giê-su: “Đền thờ này sẽ bị phá huỷ…” nhưng bị phá cùng với cái chết của Ngài, vì đền thờ ấy bị tội lỗi con người làm nhơ bẩn nên nó sẽ bị huỷ diệt, và bản tính nhân loại của Đức Giê-su bị kết án tử. Và cùng với đền thờ, là cả một hệ thống cũ xưa bị phá bỏ. Một đền thờ mới sẽ được thay thế, trong thân xác phục sinh của Đức Giê-su. Mọi người sẽ tuốn về đó, mà trước tiên có viên bách quản, để được vào đền thờ mới, là nhà cầu nguyện cho mọi dân tộc.
Vậy, với đoạn cuối của bài thương khó, Mát-thêu muốn đề cao ý tưởng thời đại cũ đã chấm dứt, và giờ đây. Giáo Hội Chúa Ki-tô đã được khai sinh.
VI. SỨ ĐIỆP:
- Thương khó và cái chết của Đức Giê-su không được trình bày như là các biến cố tiêu cực, đau thương và trống rỗng. Cái chết trên thập tự không phải là một thất bại mà con người cố gắng xua nhanh khỏi ký ức. Trái lại sự chết của Đức Giê-su là hoàn toàn có ý nghĩa cho chúng ta: vừa hoàn tất lời Kinh Thánh, vừa cho ta thấy rõ Ngài là ai, và Ngài đã làm gì.
- Cùng với cái chết của Đức Ki-tô, một luồng sáng vinh quang Thiên Chúa tràn ngập thế gian, điều mà người ta mong ước biết bao nay đã thành sự thật. Thiên Chúa can thiệp quyết liệt và lần cuối cho mọi người: “Sẽ không còn được như thế nữa, vì đây là lần cuối cùng”. Ta có thể nói: dường như với cái chết của con người, Thiên Chúa không còn gì để ban cho ta nữa: Người đã nên nghèo khó để ta được giầu có nhờ lượng ân sủng bao la của Người.
- Niềm hy vọng hạnh phúc trên trời của người Ki-tô hữu không có nghĩa là trốn chạy cơn thống khổ của cuộc đời và ngửa mặt giơ tay, bất động chờ đợi ơn Chúa can thiệp. Không phải tìm Người trong nỗi khổ dằn vặt từng ngày, người Ki-tô hữu sẽ được Thiên Chúa đến và can thiệp cho họ biết rằng: “Phải qua nhiều thống khổ để được vào Nước Thiên Chúa. Họ cũng biết rằng: để được thông phần vào cuộc vinh quang thì phải chia sẻ sự đau khổ thập giá của Đức Giê-su (Rm 8,17; 2Cr 4,10; Pl 3,10; 1Pr 4,13).
Lm. Phêrô Phạm Hữu Lai, Sj
.jpg)